ວກ. - ໃນຫວຽດນາມ, ກຳລັງແຮງງານດິຈິຕອນກຳລັງປາກົດໃຫ້ເຫັນຫຼາຍຂຶ້ນເລື້ອຍໆ ຜ່ານຂະບວນການຫັນເປັນດິຈິຕອນໃນຫຼາຍຂົງເຂດ. ຢ່າງໃດກໍ່ຕາມ, ການພົວພັນການຜະລິດໃນປະຈຸບັນຍັງຄົງມີລັກສະນະຂອງຍຸກອຸດສາຫະກຳແບບດັ້ງເດີມ, ໂດຍກົນໄກແລະນະໂຍບາຍທີ່ກຳນົດຂຶ້ນ ພາຍໃຕ້ສະພາບການຂອງການພົວພັນການຜະລິດສະໄໝໃໝ່ບໍ່ຕາມທັນການປ່ຽນແປງຢ່າງໄວວາໃນການປະຕິບັດດ້ານດິຈິຕອນ. ສາຍພົວພັນລະຫວ່າງລັດ, ວິສາຫະກິດ ແລະ ຜູ້ອອກແຮງງານໃນສະພາບແວດລ້ອມດິຈິຕອນ ກຳລັງປະເຊີນກັບສິ່ງທ້າທາຍທີ່ບໍ່ເຄີຍມີມາກ່ອນ ເຊິ່ງຮຽກຮ້ອງໃຫ້ມີການປ່ຽນແປງຢ່າງແຂງແຮງໃນຈິນຕະນາການຄຸ້ມຄອງ ແລະ ວິທີການກຳນົດນະໂຍບາຍ.

ໃນໄລຍະເວລາ 40 ປີແຫ່ງການດຳເນີນກິດຈິການປ່ຽນແປງໃໝ່ຂອງຫວຽດນາມ, ຂະບວນການເຊື່ອມໂຍງເຂົ້າກັບເສດຖະກິດໂລກນັບມື້ນັບເລິກເຊິ່ງ, ສອດຄ່ອງກັບການປະຕິວັດອຸດສາຫະກໍາຄັ້ງທີສີ່ ແລະ ການພັດທະນາທີ່ເຂັ້ມແຂງຂອງການຫັນເປັນດິຈິຕອນ ເຊິ່ງມີລັກສະນະເດ່ນຄືການໃຊ້ຂໍ້ມູນ, ເຕັກໂນໂລຊີ ແລະ ແພລດຟອມດິຈິຕອນ. ສະພາບການນີ້ບໍ່ພຽງແຕ່ຊຸກຍູ້ການປ່ຽນແປງໃນຮູບແບບການເຕີບໂຕເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ຍັງສ້າງຄວາມຕ້ອງການອັນຮີບດ່ວນ ໃນການປັບໂຄງສ້າງເສດຖະກິດ ໄປສູ່ທິດທາງທີ່ທັນສະໄໝ, ຮອບດ້ານ ແລະ ຍືນຍົງ. ບັນຫາສໍາຄັນໃນຂະບວນການນີ້ແມ່ນ ການຫັນປ່ຽນຂອງກໍາລັງການຜະລິດ, ຈາກນັ້ນຈະນໍາໄປສູ່ການປັບປ່ຽນການພົວພັນການຜະລິດ. ໃນບົດຄວາມ: “ການຫັນເປັນດິຈິຕອນ - ແຮງຂັບເຄື່ອນທີ່ສໍາຄັນສໍາລັບການພັດທະນາກໍາລັງການຜະລິດ, ການປັບປຸງບູລະນະການພົວພັນການຜະລິດ ເພື່ອນໍາພາປະເທດເຂົ້າສູ່ຍຸກໃໝ່”⁽¹⁾, ທ່ານເລຂາທິການໃຫຍ່ຄະນະບໍລິຫານສູນກາງພັກກອມມູນິດຫວຽດນາມ ໂຕເລິມ ໄດ້ເນັ້ນໜັກວ່າ ກໍາລັງການຜະລິດມີບົດບາດຕັດສິນຊີ້ຂາດ ແລະ ການພົວພັນການຜະລິດຕ້ອງໄດ້ຮັບການປັບປ່ຽນຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ ເພື່ອໃຫ້ສອດຄ່ອງກັບລະດັບການພັດທະນາໃໝ່, ເມື່ອການພົວພັນການຜະລິດຫຼ້າຫຼັງ ກໍຈະກາຍເປັນອຸປະສັກຂັດຂວາງການພັດທະນາໂດຍລວມ.

ສະພາບການໃໝ່ຮຽກຮ້ອງໃຫ້ມີການຄົ້ນຄວ້າທາງທິດສະດີເພື່ອຊີ້ແຈງເພີ່ມເຕີມກ່ຽວກັບຂອບເຂດ, ເນື້ອໃນ ແລະ ກົນໄກການປະຕິສຳພັນ... ກ່ຽວກັບແນວຄວາມຄິດ ແລະ ມາດຕະເກນດັ້ງເດີມບາງປະການ ເຊັ່ນ "ປັດໄຈການຜະລິດ” "ແຮງງານ" ຫຼື "ກຳມະສິດ", ພ້ອມກັນນັ້ນ ຍັງຕ້ອງກຳນົດບົດບາດໃໝ່ຂອງລັດ, ວິສາຫະກິດ ແລະ ຜູ້ອອກແຮງງານ ໃນໂຄງສ້າງຂອງການພົວພັນການຜະລິດສະໄໝໃໝ່. ມີຄຳຖາມໃໝ່ໆ ເກີດຂຶ້ນ ເຊັ່ນ ໃຜເປັນເຈົ້າຂອງຂໍ້ມູນ? ໃຜຄວບຄຸມແພລດຟອມດິຈິຕອນ? ບົດບາດແລະສະຖານະຂອງຜູ້ອອກແຮງງານແມ່ນຫຍັງ ແລະ ຄວາມສຳພັນລະຫວ່າງຜູ້ອອກແຮງງານແລະນາຍຈ້າງໃນເສດຖະກິດດິຈິຕອນແມ່ນຄືແນວໃດ? ເມື່ອໂຄງສ້າງ, ຮູບແບບ ແລະ ວິທີການດຳເນີນງານຂອງກຳລັງການຜະລິດປ່ຽນແປງຢ່າງເລິກເຊິ່ງ ການພົວພັນການຜະລິດຄວນປັບຕົວຄືແນວໃດ?

ພື້ນຖານທິດສະດີກ່ຽວກັບກຳລັງການຜະລິດ ແລະ ການພົວພັນການຜະລິດໃນຍຸກດິຈິຕອນ

ໃນເສັ້ນທາງແຫ່ງປະຫວັດສາດຂອງມະນຸດຊາດ, ການພັດທະນາຂອງສັງຄົມນັ້ນເຊື່ອມໂຍງກັບການປ່ຽນແປງພື້ນຖານໃນແບບວິທີການຜະລິດສະເໝີ ແລະ ເບື້ອງຫຼັງການປ່ຽນແປງເຫຼົ່ານັ້ນ ແມ່ນການປັບໂຄງສ້າງກຳລັງການຜະລິດ ແລະ ການພົວພັນການຜະລິດ. ລັດທິມາກ ເຊິ່ງເປັນຫຼັກຄຳສອນປະຕິວັດ ຖືວ່າຄູ່ມາດຕະເກນ "ກຳລັງການຜະລິດ - ການພົວພັນການຜະລິດ" ເປັນຈຸດໃຈກາງໃນການອະທິບາຍກົດເກນແຫ່ງການເຄື່ອນໄຫວທາງປະຫວັດສາດ. ເມື່ອກ້າວເຂົ້າສູ່ຍຸກດິຈິຕອນ, ເສດຖະກິດໂລກປ່ຽນຜ່ານຢ່າງແຂງແຮງໄປສູ່ການຫັນເປັນດິຈິຕອນ, ການນຳໃຊ້ຂໍ້ມູນ ແລະ ລະບົບອັດຕະໂນມັດ, ການປະຍຸກໃຊ້ລະບົບທິດສະດີນີ້ຢ່າງສ້າງສັນແລະມີເຫດຜົນ ໄດ້ກາຍເປັນສິ່ງຈຳເປັນ. ນີ້ແມ່ນພື້ນຖານທີ່ສຳຄັນສຳລັບການລະບຸທາດແທ້ຂອງການປ່ຽນແປງໃນໂຄງສ້າງການຜະລິດໄດ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງ, ພ້ອມກັນນັ້ນກໍ່ກຳນົດທິດທາງໃນການສ້າງນະໂຍບາຍ ແລະ ຍຸດທະສາດການພັດທະນາສັງຄົມ ໃນສະພາບການໃໝ່.

ທິດສະດີຂອງລັດທິມາກກ່ຽວກັບກຳລັງການຜະລິດ ແລະ ການພົວພັນການຜະລິດ

ໃນລະບົບທິດສະດີຂອງ ກ.ມາກ, ກຳລັງການຜະລິດ ແລະ ການພົວພັນການຜະລິດສະທ້ອນໃຫ້ເຫັນເຖິງໂຄງສ້າງພາຍໃນຂອງແບບວິທີການຜະລິດ ເຊິ່ງເປັນປັດໄຈຕັດສິນທາດທແທ້, ລະດັບ ແລະ ແນວໂນ້ມການພັດທະນາຂອງສັງຄົມ. ສາຍພົວພັນແບບສັດຈະວິຈານລະຫວ່າງສອງປັດໄຈນີ້ເປັນພື້ນຖານໃນການອະທິບາຍການເຄື່ອນໄຫວຂອງປະຫວັດສາດມະນຸດ ຜ່ານບັນດາຮູບຖານເສດຖະກິດ-ສັງຄົມທີ່ຕໍ່ເນື່ອງກັນ. ຕາມທິດສະດີຂອງ ກ.ມາກ, ກຳລັງການຜະລິດແມ່ນຄວາມສາມາດຕົວຈິງທັງໝົດຂອງມະນຸດໃນຂະບວນການປ່ຽນແປງທຳມະຊາດ ເພື່ອຜະລິດຄວາມຮັ່ງມີທາງວັດຖຸ. ກຳລັງການຜະລິດປະກອບດ້ວຍປັດໄຈການຜະລິດ (ເຄື່ອງມືແລະສິ່ງຂອງທີ່ໃຊ້ໃນການຜະລິດ), ຜູ້ອອກແຮງງານ ແລະ ລະດັບການນຳໃຊ້ວິທະຍາສາດແລະເຕັກໂນໂລຊີໃນການຜະລິດ. ໃນບັນດາປັດໄຈເຫຼົ່ານີ້, ເຄື່ອງມືໃນການອອກແຮງງານຖືເປັນ "ຕົວຊີ້ວັດ" ລະດັບການພັດທະນາຂອງກຳລັງການຜະລິດໃນແຕ່ລະຍຸກສະໄໝ. ການພົວພັນການຜະລິດແມ່ນຄວາມສຳພັນທາງເສດຖະກິດທັງໝົດລະຫວ່າງຜູ້ຄົນ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນຂະບວນການຜະລິດ, ລວມເຖິງຄວາມສຳພັນດ້ານກຳມະສິດປັດໄຈການຜະລິດ, ການພົວພັນດ້ານການຈັດຕັ້ງແລະຄຸ້ມຄອງຂະບວນການຜະລິດ ແລະ ການພົວພັນດ້ານການແຈກຢາຍຜະລິດຕະພັນ. ການພົວພັນການຜະລິດເປັນສິ່ງພາວະວິໄສ, ບໍ່ຂຶ້ນກັບເຈດຈຳນົງອັດຕະວິໄສ ແລະເປັນຜົນໄດ້ຮັບທີ່ຫຼີກລ່ຽງບໍ່ໄດ້ຈາກລະດັບການພັດທະນາຂອງກຳລັງການຜະລິດໃນແຕ່ລະຍຸກສະໄໝ.

ຕາມກົດເກນການເຄື່ອນໄຫວຂອງແບບວິທີການຜະລິດ, ກຳລັງການຜະລິດມີບົດບາດຕັດສິນຕໍ່ການພົວພັນການຜະລິດ ແລະເມື່ອມັນພັດທະນາໄປເຖິງລະດັບໜຶ່ງ ກໍ່ຈະເຮັດໃຫ້ການພົວພັນການຜະລິດທີ່ມີຢູ່ເດິມຫຼ້າສະໄໝ, ຂັດຂວາງການຜະລິດ ແລະ ນຳໄປສູ່ການແທນທີ່ດ້ວຍການພົວພັນການຜະລິດໃໝ່ທີ່ກ້າວໜ້າກວ່າຢ່າງຫຼີກລ່ຽງບໍ່ໄດ້. ກ.ມາກ ກ່າວວ່າ: “ໃນຂັ້ນຕອນການພັດທະນາໜຶ່ງ, ກຳລັງການຜະລິດທາງວັດຖຸຂອງສັງຄົມຂັດແຍ້ງກັບການພົວພັນການຜະລິດທີ່ມີຢູ່... ຈາກການເປັນຮູບແບບການພັດທະນາຂອງກຳລັງການຜະລິດ, ການພົວພັນເຫຼົ່ານີ້ກາຍເປັນໂສ້ຄາຂອງພວກມັນ. ຈາກນັ້ນໄລຍະເວລາຂອງການປ່ຽນແປງທາງສັງຄົມຈຶ່ງເລີ່ມຕົ້ນຂຶ້ນ”⁽²⁾. ຢ່າງໃດກໍຕາມ, ສາຍພົວພັນລະຫວ່າງກຳລັງການຜະລິດ ແລະ ການພົວພັນການຜະລິດນັ້ນ ບໍ່ແມ່ນການພົວພັນແບບຝ່າຍດຽວ ແຕ່ແມ່ນການພົວພັນແບບສັດຈະວິພາກ ທີ່ທັງເປັນເອກະພາບ ທັງຂັດແຍ້ງກັນ ແລະ ຕ່າງມີປະຕິສຳພັນເຊິ່ງກັນແລະກັນ. ໃນຫຼາຍໆກໍລະນີ, ການພົວພັນການຜະລິດສາມາດສ້າງສະພາບແວດລ້ອມ, ການຈັດຕັ້ງ ແລະ ການແຈກຢາຍທີ່ເອື້ອອຳນວຍຕໍ່ການພັດທະນາກຳລັງການຜະລິດ. ແຕ່ເມື່ອການພົວພັນການຜະລິດກາຍເປັນ "ໂສ້ຄາ" ທີ່ຂັດຂວາງກຳລັງການຜະລິດ, ຄວາມຕ້ອງການໃນການດັດແປງແບບວິທີການຜະລິດຈຶ່ງກາຍເປັນສິ່ງຈຳເປັນພາວະວິໄສ. ການປະກອບສ່ວນທີ່ສຳຄັນອີກອັນໜຶ່ງຂອງ ກ.ມາກ ແມ່ນການເນັ້ນໜັກບົດບາດຂອງການປະຕິວັດທາງວິທະຍາສາດແລະເຕັກໂນໂລຊີ ໃນຖານະແຮງຂັບເຄື່ອນໂດຍກົງສຳລັບການກ້າວໜ້າຢ່າງກ້າວກະໂດດຂອງກຳລັງການຜະລິດ. ໃນໜັງສື "ທຶນ" ແລະຜົນງານຕໍ່ມາ, ກ.ມາກ ໄດ້ສະແດງໃຫ້ເຫັນເຖິງວິໄສທັດທີ່ກ້າວໄກ ໂດຍໃຫ້ຄວາມສຳຄັນເປັນພິເສດຕໍ່ຜົນກະທົບຂອງເຄື່ອງຈັກ, ລະບົບອັດຕະໂນມັດ ແລະ ການແບ່ງງານໃນໂຮງງານທີ່ມີຕໍ່ຜະລິດຕະພາບແຮງງານ, ໂຄງສ້າງຊົນຊັ້ນ ແລະ ການພົວພັນດ້ານແຮງງານ. ສິ່ງນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນເຖິງຄວາມເປີດກວ້າງຂອງລັດທິມາກ ແລະ ສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ລັດທິມາກສາມາດປັບຕົວໃຫ້ເຂົ້າກັບຮູບຖານການຜະລິດໃໝ່ໄດ້ ໂດຍກ້າວຂ້າມກອບຂອງອຸດສາຫະກຳກົນຈັກ.

“ວິວັດທະນາການ” ຂອງກຳລັງການຜະລິດໃນຍຸກດິຈິຕອນ  

ໃນຍຸກດິຈິຕອນ, ກຳລັງການຜະລິດກຳລັງປະເຊີນກັບການປ່ຽນແປງຢ່າງເລິກເຊິ່ງໃນດ້ານໂຄງສ້າງ, ຮູບແບບ ແລະ ວິທີການດຳເນີນງານ. ໃນຍຸກອຸດສາຫະກຳ, ສູນກາງຂອງກຳລັງການຜະລິດແມ່ນເຄື່ອງມືໃນການອອກແຮງງານທີ່ຈັບຕ້ອງໄດ້ ເຊັ່ນ ເຄື່ອງຈັກ, ສາຍການຜະລິດກົນຈັກ ຫຼືລະບົບພະລັງງານໄຟຟ້າ, ແຕ່ປະຈຸບັນບົດບາດນັ້ນກຳລັງຖືກແທນທີ່ດ້ວຍຂໍ້ມູນ, ປັນຍາປະດິດ, ແພລດຟອມດິຈິຕອນ ແລະ ເຕັກໂນໂລຊີດິຈິຕອນ ຢ່າງຄ່ອຍເປັນຄ່ອຍໄປ. ປັດໂຈໃໝ່ເຫຼົ່ານີ້ກຳລັງປ່ຽນແປງວິທີການຈັດຕັ້ງການຜະລິດ ແລະການແບ່ງງານໃນລະດັບໂລກ.

ດ້ວຍຄຸນລັກສະນະທີ່ໂດດເດັ່ນ ເຊັ່ນ ຄວາມສາມາດໃນການຄັດລອກໄດ້ຢ່າງບໍ່ສິ້ນສຸດ, ການແຈກຢາຍທັນທີ ແລະ ການສະສົມແບບທະວີຄູນ, ຂໍ້ມູນກາຍເປັນປັດໄຈນຳເຂົ້າທີ່ຂາດບໍ່ໄດ້ໃນກິດຈະກຳທາງເສດຖະກິດ-ສັງຄົມສ່ວນໃຫຍ່. ແຕກຕ່າງຈາກວິທີການຜະລິດແບບດັ້ງເດີມ ເຊິ່ງຫາຍາກແລະມີຈຳກັດ, ຂໍ້ມູນບໍ່ພຽງແຕ່ເປັນຜົນສຳຮອງໄດ້ຈາກຂະບວນການຜະລິດແລະການບໍລິໂພກເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ກຳລັງກາຍເປັນຊັບພະຍາກອນຫຼັກທີ່ສ້າງຄວາມໄດ້ປຽບໃນການແຂ່ງຂັນໃນລະບົບຕ່ອງໂສ້ຄຸນຄ່າລະດັບໂລກຫຼາຍຂຶ້ນເລື້ອຍໆ. ຈາກມຸມມອງເສດຖະກິດການເມືອງແບບມາກຊິດ, ການເພີ່ມຂຶ້ນຂອງຂໍ້ມູນໃນຖານະປັດໄຈການຜະລິດທີ່ຈັບຕ້ອງບໍ່ໄດ້ ເຮັດໃຫ້ຈຳເປັນຕ້ອງຂະຫຍາຍແນວຄວາມຄິດເລື່ອງ "ເຄື່ອງມືໃນການອອກແຮງງານ" ແລະພິຈາລະນາກົນໄກການກໍ່ຕົວຂອງຄຸນຄ່າສ່ວນເກີນໃນສະພາວະໃໝ່ ເຊິ່ງການປະຍຸກໃຊ້ອັລກໍຣິທຶມ, ລະບົບອັດຕະໂນມັດ ແລະ ປັນຍາປະດິດ ຊ່ວຍສ້າງຜະລິດຕະພາບແຮງງານທີ່ສູງຂຶ້ນເມື່ອທຽບກັບແຮງງານໂດຍກົງ. ຄຽງຄູ່ກັບຂໍ້ມູນ, ການປະຍຸດໃຊ້ເຕັກໂນໂລຢີ ເຊັ່ນ ປັນຍາປະດິດ (AI), ອິນເຕີເນັດຂອງສັບພະສິ່ງ (IoT), ບລ໊ອກເຊນ (blockchain) ແລະ ລະບົບນິເວດແພລດຟອມດິຈິຕອນ ກຳລັງສ້າງຮູບຖານໃໝ່ຂອງກຳລັງການຜະລິດ. ສາມາດລະບຸລັກສະນະເດັ່ນສາມປະການຂອງຮູບຖານນີ້ດັ່ງຕໍ່ໄປນີ້: 1- ຄວາມຮູ້ກຳລັງຖືກນຳໃຊ້ເປັນອັດຕະໂນມັດ; ເຄື່ອງຈັກບໍ່ໄດ້ເຂົ້າມາແທນທີ່ແຮງງານຄົນພຽງຢ່າງດຽວ, ແຕ່ໄດ້ເຂົ້າມາຟື້ນຟູພາລະບົດບາດການຄິດ, ການວິເຄາະ ແລະ ການຕັດສິນໃຈໄດ້ບາງສ່ວນ. 2- ຂະບວນການຜະລິດເກີດຂຶ້ນຕາມກົນໄກ "ການຫັນເປັນແພລດຟອມ", ໂດຍມີກິດຈະກຳຕ່າງໆ ຖືກຈັດຕັ້ງຜ່ານໂຄງສ້າງພື້ນຖານດິຈິຕອນທີ່ເປັນຕົວກາງ (ເຊັ່ນ Amazon, Grab, Airbnb) ເຊິ່ງເປັນໜ່ວຍງານທີ່ບໍ່ໄດ້ເປັນເຈົ້າຂອງປັດໄຈການຜະລິດວັດຖຸໂດຍກົງ ແຕ່ຄວບຄຸມການໄຫຼວຽນ ແລະການແຈກຢາຍມູນຄ່າໃນລະບົບຕ່ອງໂສ້ການຜະລິດ; 3. ຮູບແບບການຜະລິດໃນປະຈຸບັນມັກຈະເຊື່ອມຕໍ່, ແບ່ງຂັ້ນຄຸ້ມຄອງ ແລະ ມີຄວາມຍືດຫຍຸ່ນ, ດຳເນີນການເກີນຂອບເຂດທາງກາຍະພາບຂອງໂຮງງານ, ວິສາຫະກິດ ຫຼືແມ່ນແຕ່ປະເທດຕ່າງໆ. ພ້ອມກັບຂໍ້ມູນ, ການນຳໃຊ້ເຕັກໂນໂລຢີເຊັ່ນ: ປັນຍາປະດິດ (AI), ອິນເຕີເນັດຂອງສັບພະສິ່ງ (IoT), ບລ໊ອກເຊນ ແລະ ແພລດຟອມດິຈິຕອນອື່ນໆ ກຳລັງປະກອບສ່ວນເຂົ້າໃນການສ້າງຮູບແບບໃໝ່ຂອງກຳລັງແຮງງານ.

ການຫັນປ່ຽນເຫຼົ່ານີ້ໄດ້ນໍາໄປສູ່ການປ່ຽນແປງຢ່າງເລິກເຊິ່ງໃນບົດບາດ ແລະ ແບບວິທີການເຂົ້າຮ່ວມຂອງຜູ້ອອກແຮງງານ. ໃນຍຸກອຸດສາຫະກໍາ, ຜູ້ອອກແຮງງານສ່ວນໃຫຍ່ເຮັດວຽກຊໍ້າຊາກໂດຍໃຊ້ເຄື່ອງຈັກ, ແຕ່ໃນເສດຖະກິດດິຈິຕອນ, ພວກເຂົາກາຍເປັນຜູ້ອອກແບບ, ຜູ້ຄວບຄຸມ, ນັກວິເຄາະ ແລະ ຜູ້ປັບປຸງລະບົບດິຈິຕອນ. ທັກສະຂອງພວກເຂົາມີຄວາມກ່ຽວຂ້ອງຢ່າງໃກ້ຊິດກັບຂໍ້ມູນ, ອັລກໍຣິທຶມ ແລະ ເຕັກໂນໂລຊີ, ເຊິ່ງຮຽກຮ້ອງໃຫ້ມີການຄິດຢ່າງມີເຫດຜົນ, ຄວາມເຂົ້າໃຈກ່ຽວກັບລະບົບອັດຕະໂນມັດ ແລະ ຄວາມສາມາດໃນການປັບຕົວເຂົ້າກັບສະພາບແວດລ້ອມການຜະລິດທີ່ບໍ່ແມ່ນທາງກາຍະພາບ. ຜູ້ອອກແຮງງານໃນປະຈຸບັນບໍ່ພຽງແຕ່ມີປະຕິສຳພັນກັບເຄື່ອງຈັກເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ຍັງພົວພັນກັບລະບົບການຕັດສິນໃຈທີ່ຂັບເຄື່ອນດ້ວຍຂໍ້ມູນ ແລະແພລດຟອມດິຈິຕອນອີກດ້ວຍ. ການ “ປະສົມປະສານ” ລະຫວ່າງມະນຸດ ແລະ ເຕັກໂນໂລຊີໃນຮູບແບບໃໝ່ຂອງກໍາລັງການຜະລິດເຮັດໃຫ້ເກີດລັກສະນະທີ່ບໍ່ເຄີຍມີມາກ່ອນ, ສາມາດສ້າງມູນຄ່າໄດ້ໂດຍບໍ່ຕ້ອງມີປັດໄຈການຜະລິດທີ່ເປັນຮູບປະທຳ, ຂະບວນການຜະລິດສາມາດດໍາເນີນການໄດ້ນອກເໜືອພື້ນທີ່ທາງກາຍະພາບແບບເດີມ ແລະ ການແບ່ງງານເກີດຂຶ້ນເກືອບຈະໃນເວລາຈິງ, ຂ້າມຊາຍແດນ ຜ່ານໂຄງສ້າງພື້ນຖານຄລາວດ໌ ແລະ ແພລດຟອມການເຊື່ອມຕໍ່. ຂະບວນການຫລຸດບົດບາດຂອງຮູບປະທຳໃນກໍາລັງການຜະລິດກໍາລັງປາກົດໃຫ້ເຫັນຊັດເຈນຫຼາຍຂຶ້ນເລື້ອຍໆ, ກໍ່ໃຫ້ເກີດຮູບແບບການຈັດຕັ້ງການຜະລິດທີ່ກ້າວລ້ຳໄປໄກກວ່າແນວຄວາມຄິດດັ້ງເດີມຂອງເຄື່ອງມື ຫຼືສາຍການປະກອບກົນຈັກ.   

ການຫັນປ່ຽນຂອງການພົວພັນການຜະລິດສະໄໝໃໝ່

ຄຽງຄູ່ກັບການຫັນປ່ຽນຂອງກຳລັງການຜະລິດໃນຍຸກດິຈິຕອນ, ການພົວພັນການຜະລິດ ເຊິ່ງເປັນຮູບແບບຂອງການຈັດຕັ້ງທາງເສດຖະກິດທີ່ສະທ້ອນລະດັບການພັດທະນາຂອງກຳລັງການຜະລິດ, ກໍ່ກຳລັງມີການປ່ຽນແປງທາງໂຄງສ້າງເຊັ່ນກັນ. ບັນດາປັດໄຈຫຼັກເຊັ່ນ ຮູບແບບກຳມະສິດ, ການຈັດຕັ້ງແຮງງານ, ກົນໄກການແຈກຢາຍ ແລະ ແບບວິທີການດຳເນີນງານ ກຳລັງໄດ້ຮັບການປັບປ່ຽນຮູບແບບຫຼາຍຂຶ້ນເລື້ອຍໆ ໂດຍການເຕີບໂຕຂອງຂໍ້ມູນ, ແພລດຟອມດິຈິຕອນ, ປັນຍາປະດິດ ແລະ ເຄືອຂ່າຍການຜະລິດຂ້າມຊາຍແດນ. ແຕກຕ່າງຈາກການປ່ຽນແປງຢ່າງຊ້າໆ ຕາມວົງຈອນຂອງຂະບວນການທາງອຸດສາຫະກຳແບບດັ້ງເດີມ, ການປ່ຽນແປງໃນການພົວພັນການຜະລິດໃນສະພາບການໃໝ່ເກີດຂຶ້ນຢ່າງວ່ອງໄວ, ມີຄວາມຊັບຊ້ອນສູງ ແລະ ມີມິຕິທີ່ບໍ່ເຄີຍມີມາກ່ອນ.

ທຶນນິຍົມແພລດຟອມ ແລະ ການຄວບຄຸມທີ່ຈັບຕ້ອງບໍ່ໄດ້: ລັກສະນະເດັ່ນປະການໜຶ່ງໃນພູມມິທັດການພົວພັນການຜະລິດຮ່ວມສະໄໝແມ່ນການເກີດຂຶ້ນ ແລະການແຜ່ກະຈາຍຂອງຮູບແບບ "ທຶນນິຍົມແພລດຟອມ" (platform capitalism). ໃນຮູບຖານນີ້, ແທນທີ່ຈະລົງທຶນແລະເປັນເຈົ້າຂອງໂດຍກົງ ຕໍ່ປັດໄຈການຜະລິດທີ່ຈັບຕ້ອງໄດ້ ເຊັ່ນ ທີ່ດິນ, ໂຮງງານຫຼືວັດຖຸດິບ, ວິສາຫະກິດສຸມໃສ່ການຄວບຄຸມແພລດຟອມດິຈິຕອນ ເຊິ່ງເຮັດໜ້າທີ່ເປັນຕົວກາງໃນການຈັດການປະຕິສຳພັນລະຫວ່າງຜູ້ໃຊ້, ຜູ້ສະໜອງ ແລະ ກຳລັງຕ່າງໆໃນຕະຫຼາດ. ແກ່ນຂອງກົນໄກນີ້ແມ່ນ ພະລັງໃນການຜະລິດບໍ່ໄດ້ຜູກຕິດຢູ້ກັບເຄື່ອງມືທາງກາຍະພາບອີກຕໍ່ໄປ, ແຕ່ປ່ຽນໄປຢູ່ທີ່ອົງປະກອບທີ່ບໍ່ແມ່ນວັດຖຸ, ເຊັ່ນ ອັລກໍຣິທຶມ ແລະ ຂໍ້ມູນ. ຂໍ້ມູນກ່ຽວກັບພຶດຕິກຳຂອງຜູ້ໃຊ້ຈະຖືກເກັບກຳ ແລະ ປະມວນຜົນບໍ່ພຽງແຕ່ເພື່ອປັບແຕ່ງບໍລິການໃຫ້ເໝາະສົມກັບແຕ່ລະບຸກຄົນເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຍັງເພື່ອຄາດຄະເນແນວໂນ້ມ, ນຳພາພຶດຕິກຳ  ແລະ ມັນອາດຈະມີອິດທິພົນຕໍ່ການຕັດສິນໃຈຂອງລູກຄ້າ, ຄູ່ຮ່ວມງານ ແລະຜູ້ອອກແຮງງານ. ຕາມທັດສະນະຂອງ ກ.ມາກ, ນີ້ແມ່ນຮູບແບບການຂູດຮີດທີ່ຂະຫຍາຍວົງກວ້າງອອກໄປ, ໂດຍຄຸນຄ່າສ່ວນເກີນບໍ່ໄດ້ມາຈາກແຮງງານທາງກາຍຍະພາບພຽງຢ່າງດຽວ, ແຕ່ຍັງມາຈາກຂໍ້ມູນ, ເວລາໃນການປະຕິສຳພັນ ແລະ ພະລັງທາງປັນຍາຂອງມະນຸດ ເຊິ່ງເປັນດ້ານຕ່າງໆ ທີ່ກ່ອນໜ້ານີ້ຢູ່ນອກຂອບເຂດຂອງການວິເຄາະເສດຖະສາດການເມືອງແບບດັ້ງເດີມ.    

ເຄືອຂ່າຍການຜະລິດແບບກະຈາຍອຳນາດ ແລະ ການປັບໂຄງສ້າງອຳນາດທາງເສດຖະກິດ: ຄຽງຄູ່ກັບຂະບວນການຫຼຸດບົດບາດຂອງວັດຖຸດິບ, ການຈັດຕັ້ງການຜະລິດໃນຍຸກດິຈິຕອນຍັງກຳລັງປ່ຽນໄປສູ່ຮູບແບບການກະຈາຍອຳນາດ ແລະຮູບແບບເຄືອຂ່າຍ. ການເຄື່ອນໄຫວທຳການຜະລິດບໍ່ໄດ້ຈຳກັດຢູ່ໃນສາຍການປະກອບແບບເສັ້ນຊື່ຂອງໂຮງງານດຽວ ຫຼືກຸ່ມການປະກອບແບບຕາຍຕົວ ອີກຕໍ່ໄປ, ແຕ່ໄດ້ຮັບການຄຸ້ມຄອງໃນຫຼາຍກຸ່ມພາລະໜ້າທີ່ ເຊິ່ງດຳເນີນການໂດຍອັດຕະພາບເອກະລາດ, ແຕ່ເຊື່ອມຕໍ່ກັນຢ່າງໃກ້ຊິດຜ່ານແພລດຟອມດິຈິຕອນ. ຕົວຢ່າງເຊັ່ນ ຜະລິດຕະພັນເຕັກໂນໂລຊີໃນປະຈຸບັນອາດຈະໄດ້ຮັບການອອກແບບໃນສະຫະລັດອາເມລິກາ, ຂຽນໂປຣແກຣມໃນອິນເດຍ, ຜະລິດສ່ວນປະກອບໃນຫວຽດນາມ, ປະກອບໃນປະເທດໄທ, ສົ່ງເສີມທົ່ວໂລກຜ່ານ TikTok ແລະຈັດຈຳໜ່າຍຜ່ານ Amazon. ຮູບແບບເຄືອຂ່າຍໃໝ່ນີ້ໄດ້ປ່ຽນແປງຄວາມສຳພັນດ້ານກຳມະສິດ ແລະການຄຸ້ມຄອງໃນການຜະລິດຢ່າງສິ້ນເຊີງ; ການຄວບຄຸມຂະບວນການຜະລິດບໍ່ໄດ້ຂຶ້ນຢູ່ກັບການຄອບຄອງປັດໄຈການຜະລິດທາງກາຍຍະພາບເປັນຫຼັກອີກຕໍ່ໄປ, ແຕ່ຂຶ້ນຢູ່ກັບການຄວບຄຸມໂຄງສ້າງພື້ນຖານ, ການໄຫຼວຽນຂອງຂໍ້ມູນ ແລະ ການເຊື່ອມຕໍ່ຕ່າງໆ. ພາຍໃນໂຄງສ້າງນັ້ນ, ບໍລິສັດເຕັກໂນໂລຊີລະດັບໂລກບາງແຫ່ງໄດ້ປຽບຢ່າງຫຼາຍ ເນື່ອງຈາກຄວາມສາມາດໃນການປະສານງານຕະຫຼາດ, ມີອິດທິພົນຕໍ່ພຶດຕິກຳຂອງຜູ້ບໍລິໂພກ ແລະກຳນົດຮູບແບບການຈັດແບ່ງລະບົບຕ່ອງໂສ້ຄຸນຄ່າ. ກົງກັນຂ້າມ, ວິສາຫະກິດຂະໜາດນ້ອຍແລະຂະໜາດກາງສ່ວນໃຫຍ່, ພ້ອມກັບຜູ້ອອກແຮງງານຂອງພວກເຂົາ ຕ້ອງຂຶ້ນກັບ "ອັລກໍຣິທຶມກ່ອງດຳ" ທີ່ພວກເຂົາບໍ່ສາມາດເຂົ້າເຖິງ ຫຼືຄວບຄຸມໄດ້. ນີ້ແມ່ນການລວມສູນອຳນາດອ່ອນເຂົ້າໃນລະບົບການຜະລິດແບບກະຈາຍ ເຊິ່ງສູນກາງອຳນາດໄດ້ປ່ຽນຈາກໂຮງງານໄປສູ່ຊອບແວ, ແພລດຟອມ ແລະ ຖານຂໍ້ມູນ. ຜົນທີ່ໄດ້ຮັບຄືການກໍ່ຕົວຂອງ "ໂຄງສ້າງການຜະລິດດິຈິຕອນ", ໃນນັ້ນ ຜູ້ທີ່ເປັນເຈົ້າຂອງຂອງແພລດຟອມແລະອັລກໍຣິທຶມ ສາມາດຍຶດຄອງຄຸນຄ່າສ່ວນເກີນໄດ້ຫຼາຍກວ່າ ຄວາມສາມາດຜະລິດທາງກາຍຍະພາບຕົວຈິງຂອງຕົນ ເຊິ່ງເປັນຮູບແບບໜຶ່ງຂອງການຍຶດຄອງຄຸນຄ່າສ່ວນເກີນຜ່ານສື່ດິຈິຕອນ.

ການປ່ຽນແປງໃນການພົວພັນແຮງງານ, ແຮງງານພື້ນຖານ ແລະ ອັລກໍຣິທຶມ: ການຫັນປ່ຽນທີ່ສຳຄັນອີກອັນໜຶ່ງແມ່ນການປ່ຽນແປງໃນຮູບແບບການພົວພັນແຮງງານ, ຈາກຮູບແບບທີ່ໝັ້ນຄົງແລະເປັນທາງການ ໄປສູ່ການເຮັດວຽກທີ່ມີຄວາມຍືດຫຍຸ່ນ, ບໍ່ເປັນທາງການ ແລະ ຖືກຂັບເຄື່ອນດ້ວຍອັລກໍຣິທຶມ. ບັນດາປະເພດວຽກງານ ເຊັ່ນ ການເຮັດວຽກແບບຊົ່ວຄາວ (gig work), ການເຮັດວຽກອິດສະຫຼະ (freelancer) ແລະ ການເຮັດວຽກທາງໄກ ກຳລັງກາຍເປັນທ່າອ່ຽງທີ່ໂດດເດັ່ນໃນຫຼາຍຂະແໜງການ. ໂຄງສ້າງການພົວພັນແຮງງານແບບດັ້ງເດີມ ເຊິ່ງອີງໃສ່ສັນຍາໄລຍະຍາວ, ກົນໄກການປົກປ້ອງຜົນປະໂຫຍດ ແລະ ຂອບການຈັດຕັ້ງທີ່ຊັດເຈນນັ້ນ ກຳລັງຖືກແທນທີ່ດ້ວຍຮູບແບບການຈ້າງງານທີ່ມີຄວາມຍືດຫຍຸ່ນກວ່າ, ມີຮາກຖານຈາກສະຖາບັນໜ້ອຍກວ່າ ແລະ ຂາດຊ່ອງທາງສຳລັບການສົນທະນາແລກປ່ຽນຄວາມຄິດຮ່ວມກັນ. ເຖິງຈະຖືກເອີ້ນວ່າ "ອິດສະລະພາບ" ແຕ່ໃນຄວາມເປັນຈິງແລ້ວ, ຜູ້ອອກແຮງງານຖືກຄວບຄຸມຢ່າງເຂັ້ມງວດຜ່ານເກນທີ່ເຊື່ອງໄວ້, ລະບົບການໃຫ້ຄະແນນດາວ ແລະ ຄວາມຄິດເຫັນຂອງລູກຄ້າ ເຊິ່ງປ່ຽນອິດສະລະພາບໃຫ້ກາຍເປັນຮູບແບບໃໝ່ຂອງການເພິ່ງພາ. ນີ້ແມ່ນຮູບແບບໜຶ່ງຂອງ "ການຄຸ້ມຄອງຕົນເອງຜ່ານການຕິດຕາມກວດກາ" ເຊິ່ງບຸກຄົນຕ້ອງປະຕິບັດຕາມກົດລະບຽບທີ່ກຳນົດຂຶ້ນຝ່າຍດຽວ ໂດຍບໍ່ມີການເຈລະຈາ, ການອະທິບາຍ ຫຼື ກົນໄກການຮັບຟັງຄວາມຄິດເຫັນ. ຄວາມທ້າທາຍທີ່ສຳຄັນແມ່ນວິທີການປົກປ້ອງສິດທິຂອງຜູ້ອອກແຮງງານໃນສະພາບແວດລ້ອມດິຈິຕອນ?  

 ຄວາມບໍ່ສະເໝີພາບທີ່ເພີ່ມຂຶ້ນ ແລະການກໍ່ຕົວຂອງ "ຊົນຊັ້ນດິຈິຕອນໃໝ່": ຜົນກະທົບທາງສັງຄົມທີ່ສຳຄັນຢ່າງໜຶ່ງຂອງການປ່ຽນແປງໃນການພົວພັນການຜະລິດສະໄໝໃໝ່ແມ່ນ ການຜັນແຍກຊົນຊັ້ນທາງສັງຄົມ ແລະຄວາມບໍ່ສະເໝີພາບທາງດິຈິຕອນທີ່ເພີ່ມຂຶ້ນ. ກຸ່ມຄົນທີ່ຊ່ຽວຊານດ້ານເຕັກໂນໂລຊີ, ຄວບຄຸມຂໍ້ມູນ ແລະ ປັບຕົວເຂົ້າກັບສະພາບແວດລ້ອມການຜະລິດດິຈິຕອນ ຈະເຂົ້າຄອບຄອງຄຸນຄ່າສ່ວນເກີນທີ່ເກີດຂຶ້ນໃໝ່ສ່ວນໃຫຍ່ຫຼາຍຂຶ້ນເລື້ອຍໆ. ກົງກັນຂ້າມ, ຜູ້ອອກແຮງງານທີ່ຂາດທັກສະດ້ານດິຈິຕອນ, ຂາດການຝຶກອົບຮົມ ແລະ ພັດທະນາທັກສະ ຫຼືອາໄສຢູ່ໃນເຂດທີ່ມີ “ໂຄງສ້າງພື້ນຖານດິຈິຕອນຂາດແຄນ” ມີຄວາມສ່ຽງທີ່ຈະຖືກປັດເຂ່ຍອອກຈາກລະບົບຕ່ອງໂສ້ຄຸນຄ່າລະດັບໂລກ. ຈາກນັ້ນ ພາໃຫ້ເກີດຄວາມສ່ຽງຂອງການເກີດ "ຊົນຊັ້ນຕ່ຳດ້ານດິຈິຕອນ" (digital underclass) ເຊິ່ງເປັນກຸ່ມສັງຄົມທີ່ຖືກຂູດຮີດຜ່ານແພລດຟອມດິຈິຕອນ ແລະ ຖືກຕັດສິດທາງສັງຄົມຂັ້ນພື້ນຖານ.

ໂດຍລວມແລ້ວ, ການພົວພັນການຜະລິດໃນຍຸກດິຈິຕອນກຳລັງໄດ້ຮັບການປັບໂຄງສ້າງໃໝ່ໃນຮູບແບບທີ່ຍືດຫຍຸ່ນຫຼາຍຂຶ້ນ, ກະຈາຍອຳນາດຫຼາຍຂຶ້ນ, ແຕ່ກໍ່ມີຄວາມບໍ່ສະເໝີພາບຫຼາຍຂຶ້ນເຊັ່ນກັນ. ໃນສະພາບການນັ້ນ, ລັດທິມາກ ດ້ວຍວິທີການວິເຄາະແບບສັດຈະວິພາກ ແລະ ຈິດໃຈແຫ່ງການວິພາກວິຈານ, ຍັງຄົງມີຄຸນຄ່າໃນຖານະກອບອ້າງອີງທີ່ສຳຄັນສຳລັບການລະບຸ ແລະອະທິບາຍຄວາມຂັດແຍ້ງໃໝ່ ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນການພົວພັນການຜະລິດໃນຍຸກຂໍ້ມູນ ແລະ ແພລດຟອມດິຈິຕອນ. ຈາກພື້ນຖານນີ້, ການສ້າງລະບົບສະຖາບັນທີ່ສອດຄ່ອງກັບໂຄງສ້າງການຜະລິດໃໝ່, ຮັບປະກັນຄວາມຍຸຕິທຳ, ຄວາມຍືນຍົງ ແລະ ການຄວບຄຸມ ຈຶ່ງກາຍເປັນໜ້າທີ່ຍຸດທະສາດສຳລັບທຸກປະເທດ.

ສະພາບການພັດທະນາກຳລັງການຜະລິດ ແລະ ການພົວພັນການຜະລິດຢູ່ຫວຽດນາມໃນປະຈຸບັນ

ການພັດທະນາກຳລັງການຜະລິດຢູ່ຫວຽດນາມໃນປະຈຸບັນ

ໃນປະເທດຫວຽດນາມ, ຮູບແບບໃໝ່ຂອງກຳລັງການຜະລິດກຳລັງເກີດຂຶ້ນບົນພື້ນຖານຂອງການປະສົມປະສານລະຫວ່າງເຕັກໂນໂລຊີດິຈິຕອນ, ຂໍ້ມູນ, ປັນຍາປະດິດ ແລະ ລະບົບນິເວດການປ່ຽນແປງໃໝ່ປະດິດສ້າງ, ສ້າງເງື່ອນໄຂທາງດ້ານວັດສະດຸ ແລະ ເຕັກນິກ ທີ່ແຕກຕ່າງຈາກໃນອະດີດ. ຢ່າງໃດກໍ່ຕາມ, ຂະບວນການນີ້ບໍ່ສະໝ່ຳສະເໝີ ແລະ ໄດ້ຮັບອິດທິພົນຈາກປັດໄຈທາງສະຖາບັນ, ສະພາບຕະຫຼາດ, ຄຸນນະພາບຊັບພະຍາກອນມະນຸດ ແລະ ພື້ນທີ່ການພັດທະນາ.

ທີໜຶ່ງ, ກ່ຽວກັບໂຄງສ້າງພື້ນຖານດິຈິຕອນນັ້ນ, ມັນເປັນພື້ນຖານວັດຖຸໃໝ່ຂອງກຳລັງການຜະລິດ. ໃນຂະນະທີ່ກ່ອນໜ້ານີ້ ກຳລັງການຜະລິດຜູກຕິດກັບໂຮງງານ, ເຄື່ອງຈັກ ແລະອຸປະກອນກົນຈັກ, ໃນປະຈຸບັນ ພື້ນຖານວັດຖຸຕົ້ນຕໍແມ່ນລະບົບໂຄງສ້າງພື້ນຖານດິຈິຕອນ ເຊິ່ງລວມເຖິງເຄືອຂ່າຍໂທລະຄົມມະນາຄົມບຣອດແບນດ໌, ສູນຂໍ້ມູນ, ການປະມວນຜົນແບບຄລາວດ໌, ການປະມວນຜົນແບບເອດຈ໌ ແລະຄວາມສາມາດໃນການປະມວນຜົນປະສິດທິພາບສູງ. ຮອດທ້າຍປີ 2024, ປະຊາກອນຫຼາຍກວ່າ 75% ສາມາດເຂົ້າເຖິງອິນເຕີເນັດໄດ້, ຄົວເຮືອນ 74% ມີການເຊື່ອມຕໍ່ບຣອດແບນດ໌ແບບມີສາຍ, ແລະຕາແສງ/ຄຸ້ມນະຄອນ 100% ມີສັນຍານ 4G ໃຫ້ບໍລິການ. ບັນດາບໍລິສັດຂະໜາດໃຫຍ່ເຊັ່ນ VNPT, Viettel, ແລະ FPT ກຳລັງລົງທຶນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍໃນເຄືອຂ່າຍ 5G, ສູນຂໍ້ມູນລະດັບ Tier 4, ແລະໂຄງສ້າງພື້ນຖານການປະມວນຜົນແບບຄລາວດ໌ ເຊິ່ງປະກອບສ່ວນເຂົ້າໃນການພັດທະນາພື້ນຖານວັດຖຸເຕັກນິກສຳລັບການຜະລິດດິຈິຕອນ.

ທີສອງ, ກ່ຽວກັບຂໍ້ມູນ ແລະ ແພລດຟອມ ເຊິ່ງເປັນ "ປັດໄຈການຜະລິດ" ໃໝ່ໃນເສດຖະກິດດິຈິຕອນ. ຂໍ້ມູນມີລັກສະນະທີ່ສາມາດສ້າງຂຶ້ນໃໝ່ໄດ້ຢ່າງບໍ່ສິ້ນສຸດ, ຕົ້ນທຶນສ່ວນເພີ່ມເກືອບເປັນສູນ ແລະຄວາມສາມາດໃນການສ້າງຜົນກຳໄລແບບທະວີຄູນ ຈຶ່ງຖືກປຽບທຽບກັບ "ນ້ຳມັນໃໝ່" ແຫ່ງສະຕະວັດທີ 21. ໃນປີ 2023, ສະພາແຫ່ງຊາດໄດ້ຮັບຮອງເອົາກົດໝາຍວ່າດ້ວຍທຸລະກຳເອເລັກໂຕຣນິກ (ເຊິ່ງກ່ອນໜ້ານີ້ແມ່ນກົດໝາຍວ່າດ້ວຍທຸລະກຳເອເລັກໂຕຣນິກປີ 2005). ໃນປີ 2024, ສະພາແຫ່ງຊາດໄດ້ຮັບຮອງເອົາກົດໝາຍວ່າດ້ວຍຂໍ້ມູນ, ແລະ ໃນປີ 2025, ໄດ້ຮັບຮອງເອົາກົດໝາຍວ່າດ້ວຍອຸດສາຫະກຳເຕັກໂນໂລຊີດິຈິຕອນ ແລະ ກົດໝາຍວ່າດ້ວຍການຄຸ້ມູອງຂໍ້ມູນສ່ວນບຸກຄົນ ເຊິ່ງເປັນເອກະສານທາງກົດໝາຍທີ່ສຳຄັນສຳລັບການຫັນປ່ຽນດິຈິຕອນ.  

ທີສາມ, ກ່ຽວກັບປັນຍາປະດິດ ແລະ ເຕັກໂນໂລຊີ - “ກຳລັງແຮງງານ” ໃໝ່. ໃນທິດສະດີມາກຊິດ, ແຮງງານແມ່ນປັດໄຈສຳຄັນໃນການຫັນປ່ຽນປັດໄຈການຜະລິດໃຫ້ເປັນຜະລິດຕະພັນ. ຢ່າງໃດກໍ່ຕາມ, ໃນສະພາບແວດລ້ອມດິຈິຕອນ, ການເຄື່ອນໄຫວຜະລິດຈຳນວນຫຼາຍຂຶ້ນເລື້ອຍໆ ກຳລັງຖືກຫັນເປັນອັດຕະໂນມັດດ້ວຍອັລກໍຣິທຶມ, ຊອບແວ ແລະ ບັນດາລະບົບປັນຍາປະດິດ, ສົ່ງຜົນໃຫ້ “ແຮງງານດິດ” ຄ່ອຍໆ ຖືກແທນທີ່ດ້ວຍ “ແຮງງານເຄື່ອງຈັກ” ເທື່ອລະກ້າວ. ຫວຽດນາມໄດ້ພະຍາຍາມຫຼາຍຢ່າງໃນການປະຍຸກໃຊ້ປັນຍາປະດິດໃນບັນດາຂົງເຂດການເງິນ-ການທະນາຄານ, ການຄ້າທາງອີເລັກໂຕຣນິກ, ການຂົນສົ່ງ ແລະສາທາລະນາສຸກ. ປະຈຸບັນ, ຫວຽດນາມຢູ່ໃນອັນດັບທີ 59 ຈາກ 193 ປະເທດ ຕາມດັດຊະນີ “ຄວາມພ້ອມດ້ານປັນຍາປະດິດຂອງລັດຖະບານ” ໂດຍມີຄະແນນ 54,48 ຄະແນນ ແລະຢູ່ໃນອັນດັບທີ 5 ໃນກຸ່ມປະເທດອາຊຽນ⁽³⁾. ວິສາຫະກິດສ່ວນໃຫຍ່ຍັງຢູ່ໃນຂັ້ນຕອນທົດລອງ, ໃນຂະນະທີ່ໂຄງສ້າງພື້ນຖານດ້ານຂໍ້ມູນ, ພະລັງການປະມວນຜົນ ແລະຊັບພະຍາກອນບຸກຄົນດ້ານປັນຍາປະດິດ ຍັງຄົງເປັນຄວາມທ້າທາຍທີ່ຕ້ອງໄດ້ຮັບການແກ້ໄຂ.

ທີສີ່, ກ່ຽວກັບຄວາມຮູ້ ແລະ ທັກສະດ້ານດິຈິຕອນ - ອົງປະກອບດ້ານມະນຸດໃນກຳລັງການຜະລິດ. ໃນພື້ນຖານເສດຖະກິດພູມປັນຍາ, ຄວາມຮູ້ແລະທັກສະດ້ານຄວາມຄິດສ້າງສັນຂອງມະນຸດແມ່ນເສົາຄໍ້າຫຼັກ. ຜູ້ອອກແຮງງານໃນປະຈຸບັນບໍ່ພຽງແຕ່ຕ້ອງການທັກສະກົນຈັກງ່າຍໆເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຍັງຕ້ອງການຄວາມຊຳນານດ້ານທັກສະດິຈິຕອນ, ເຊັ່ນ: ການວິເຄາະຂໍ້ມູນ, ການໃຊ້ງານລະບົບອັດສະລິຍະ, ການຄິດອອກແບບ ແລະການສື່ສານຂ້າມແພລດຟອມ. ລາຍງານຂອງເວທີປາໄສເສດຖະກິດໂລກ (World Economic Forum) ລະບຸວ່າ ອັດຕາສ່ວນຂອງແຮງງານຫວຽດນາມທີ່ມີທັກສະດິຈິຕອນຂັ້ນພື້ນຖານຍັງຄົງຕໍ່າກວ່າຄ່າສະເລ່ຍຂອງກຸ່ມປະເທດອາຊຽນ. ໃນຂະນະນັ້ນ, ລະບົບການສຶກສາ, ໂດຍສະເພາະແມ່ນການຝຶກອົບຮົມວິຊາຊີບ ແລະການສຶກສາລະດັບສູງ, ຍັງຄົງຊັກຊ້າໃນການລວມເອົາທັກສະດ້ານດິຈິຕອນ, ປັນຍາປະດິດ ແລະ ວິທະຍາສາດຂໍ້ມູນ ເຂົ້າໃນຫຼັກສູດຫຼັກ.

ທີຫ້າ, ກ່ຽວກັບພື້ນທີ່ດິຈິຕອນ ແລະ ເຂດຂັບເຄື່ອນ ເຊິ່ງເປັນ "ພູມສາດ" ໃໝ່ຂອງການຜະລິດ. ໃນຍຸກອຸດສາຫະກຳ, ກຳລັງການຜະລິດມີຄວາມເຊື່ອມໂຍງຢ່າງໃກ້ຊິດກັບເຂດອຸດສາຫະກຳ ແລະໂຮງງານທີ່ລວມສູນ. ໃນປັດຈຸບັນ, ພື້ນທີ່ການຜະລິດກຳລັງຂະຫຍາຍຕົວເຂົ້າສູ່ພື້ນທີ່ດິຈິຕອນ, ຄລາວດ໌ ແລະ ແພລດຟອມອອນໄລນ໌, ເຖິງວ່າປັດໄຈທາງພູມສາດຍັງກຳນົດການແຈກຢາຍຊັບພະຍາກອນກໍ່ຕາມ. ບັນດາຕົວເມືອງໃຫຍ່ໆ ເຊັ່ນ: ຮ່າໂນ້ຍ, ນະຄອນໂຮ່ຈີມິນ, ດານັງ ແລະ ບັກນິງ, ກຳລັງຄ່ອຍໆສ້າງ “ກຸ່ມກຳລັງການຜະລິດດິຈິຕອນ” ໂດຍມີບົດບາດນຳໜ້າ. ກົງກັນຂ້າມ, ເຂດຕາເວັນຕົກສຽງເໜືອ, ເຂດພູສູງຕອນກາງ ແລະ ຕາເວັນຕົກສຽງໃຕ້ຂອງປະເທດ ຍັງຂາດໂຄງສ້າງພື້ນຖານ, ຊັບພະຍາກອນບຸກຄົນ ແລະ ນະໂຍບາຍສະໜັບສະໜູນ ເຊິ່ງເຮັດໃຫ້ຊ່ອງຫວ່າງລະຫວ່າງພາກພື້ນເຫຼົ່ານີ້ກວ້າງຂຶ້ນ. 

ສະພາບປັດຈຸບັນຂອງການພົວພັນການຜະລິດ

ໃນຂະບວນການພັດທະນາເສດຖະກິດແລະສັງຄົມ, ຫວຽດນາມໄດ້ເປັນເຈົ້າການໃນການດັດປັບການພົວພັນການຜະລິດເພື່ອໃຫ້ສອດຄ່ອງກັບຄວາມຕ້ອງການດ້ານການພັດທະນາຂອງກຳລັງການຜະລິດ, ໂດຍສະເພາະ ໃນໄລຍະການປ່ຽນແປງໃໝ່ ແລະການເຊື່ອມໂຍງ ແລະ ຕໍ່ໜ້າການກະທົບຢ່າງເລິກເຊິ່ງຂອງການປະຕິວັດອຸດສາຫະກຳຄັ້ງທີສີ່. ຢ່າງໃດກໍ່ຕາມ, ການພົວພັນການຜະລິດຍັງຄົງມີຂໍ້ຈຳກັດບາງຢ່າງ ເຊິ່ງຈຳເປັນຕ້ອງໄດ້ຮັບການວິເຄາະໃນສາມດ້ານຄື ການພົວພັນດ້ານກຳມະສິດ, ການພົວພັນດ້ານການຈັດຕັ້ງ-ຄຸ້ມຄອງ ແລະ ການພົວພັນດ້ານການແຈກຢາຍ.

ທີໜຶ່ງ, ກ່ຽວກັບການພົວພັນດ້ານກຳມະສິດໃນປັດໄຈການຜະລິດ. ຫວຽດນາມໃຊ້ຮູບແບບກຳມະສິດແບບປະສົມປະສານ ໂດຍມີສາມຮູບແບບຫຼັກຄື: ກຳມະສິດທົ່ວປວງຊົນ (ໂດຍລັດເປັນຕົວແທນກຳມະສິດ), ກຳມະສິດລວມໝູ່ ແລະ ກຳມະສິດເອກະຊົນ. ໃນນັ້ນ, ພາກເອກະຊົນ ແລະ ພາກການລົງທຶນຈາກຕ່າງປະເທດ ມີບົດບາດສຳຄັນຫຼາຍຂຶ້ນເລື້ອຍໆ ໃນການຂັບເຄື່ອນການພັດທະນາກຳລັງການຜະລິດ ແລະການປ່ຽນແປງໃໝ່ເຕັກໂນໂລຢີ. ຢ່າງໃດກໍ່ຕາມ, ການສະສົມແລະການເຕົ້າໂຮມປັດໄຈການຜະລິດ ເພື່ອສ້າງວິສາຫະກິດຂະໜາດໃຫຍ່ ທີ່ມີຄວາມສາມາດນຳພາລະບົບຕ່ອງໂສ້ຄຸນຄ່າ ຍັງຄົງມີຂໍ້ຈຳກັດຢູ່. ໃນຂະນະດຽວກັນ, ພາກສ່ວນກຳມະສິດທົ່ວປວງຊົນ ໂດຍຜ່ານວິສາຫະກິດຂອງລັດ ຍັງຄົງມີຕຳແໜ່ງນຳພາໃນບັນດາຂະແໜງການທີ່ສຳຄັນ, ແຕ່ປະສິດທິພາບໃນການນຳໃຊ້ປັດໄຈການຜະລິດ (ໂດຍສະເພາະທີ່ດິນ, ທຶນ ແລະ ຊັບພະຍາກອນ) ນັ້ນບໍ່ສອດຄ່ອງກັບທ່າແຮງທີ່ມີຢູ່.

ທີສອງ, ກ່ຽວກັບການພົວພັນດ້ານການຈັດຕັ້ງ-ຄຸ້ມຄອງການຜະລິດ. ຂະບວນການປ່ຽນຜ່ານໄປສູ່ເສດຖະກິດຕະຫຼາດຕາມທິດສັງຄົມນິຍົມໄດ້ສ້າງລະບົບນິເວດຂອງອົງກອນການຜະລິດທີ່ຫຼາກຫຼາຍ, ຕັ້ງແຕ່ລັດວິສາຫະກິດ, ວິສາຫະກິດເອກະຊົນ, ວິສາຫະກິດທີ່ມີການລົງທຶນໂດຍກົງຈາກຕ່າງປະເທດ (FDI), ສະຫະກອນ, ຈົນເຖິງແພລດຟອມດິຈິຕອນ ແລະ ຮູບແບບເສດຖະກິດແບ່ງປັນ. ຢ່າງໃດກໍ່ຕາມ, ຄວາມສາມາດໃນການຫັນປ່ຽນຈາກຮູບແບບການຄຸ້ມຄອງແບບດັ້ງເດີມ ໄປສູ່ການຄຸ້ມຄອງສະໄໝໃໝ່ທີ່ອີງໃສ່ຂໍ້ມູນ, ເຕັກໂນໂລຊີດິຈິຕອນ ແລະ ການເຊື່ອມຕໍ່ເຄືອຂ່າຍ ຍັງຄົງເປັນໄປຢ່າງຊັກຊ້າ. ວິສາຫະກິດຂອງລັດປະເຊີນກັບຄວາມທ້າທາຍຫຼາຍຢ່າງໃນການປ່ຽນແປງໃໝ່ ການປັບປຸງຍົກສູງປະສິດທິພາບຂອງລະບົບການຄຸ້ມຄອງ ເຊິ່ງຈໍາກັດການເສີມຂະຫຍາຍບົດບາດການບຸກເບີກ ແລະ ການນໍາພາຂອງລັດວິສາຫະກິດ ໃນການສ້າງແລະຂະຫຍາຍລະບົບຕ່ອງໂສ້ການຜະລິດ ການສະໜອງ ແລະ ຕ່ອງໂສ້ຄຸນຄ່າທັງໃນລະດັບປະເທດ, ລະດັບພາກພື້ນ ແລະລະດັບໂລກ; ພາກເອກະຊົນ, ໂດຍສະເພາະວິສາຫະກິດຂະໜາດນ້ອຍແລະຂະໜາດກາງ ຍັງຄົງມີຂໍ້ຈຳກັດໃນການເຂົ້າເຖິງໂຄງສ້າງພື້ນຖານດິຈິຕອນ, ແພລດຟອມຂໍ້ມູນ ແລະ ທັກສະໃນການຈັດຕັ້ງການຜະລິດຄືນໃໝ່ຕາມຮູບແບບດິຈິຕອນ. ໂດຍສະເພາະ, ການພົວພັນດ້ານແຮງງານຮູບແບບໃໝ່ທີ່ເກີດຂຶ້ນໃນການເຮັດວຽກແບບແພລດຟອມ ຫຼືການເຮັດວຽກທາງໄກ ກຳລັງຮຽກຮ້ອງໃຫ້ມີຮູບແບບການຄຸ້ມຄອງໃໝ່. ສິ່ງນີ້ຈຳເປັນຕ້ອງມີການປັບປ່ຽນກອບກົດໝາຍ ແລະກົນໄກການຄຸ້ມຄອງບໍລິຫານແຮງງານ ເພື່ອໃຫ້ສອດຄ່ອງກັບຮູບແບບການຜະລິດໃໝ່.  

ທີສາມ, ກ່ຽນກັບການພົວພັນດ້ານການແຈກຢາຍຜະລິດຕະພັນຂອງແຮງງານ. ປະຈຸບັນຫວຽດນາມນຳໃຊ້ກົນໄກການແຈກຢາຍໂດຍອີງໃສ່ຕະຫຼາດທີ່ມີການຄວບຄຸມເປັນຫຼັກ, ແຕ່ຊ່ອງຫວ່າງລາຍຮັບລະຫວ່າງກຸ່ມປະຊາກອນ, ພາກພື້ນ ແລະຂະແໜງອາຊີບ ຍັງກວ້າງຂຶ້ນເລື້ອຍໆ. ຊົນຊັ້ນກາງກຳລັງເຕີບໂຕຢ່າງໄວວາ, ແຕ່ແຮງງານສ່ວນໃຫຍ່ ໂດຍສະເພາະໃນພາກເສຖະກິດນອກລະບົບ ແລະໃນເຂດຊົນນະບົດ ຍັງບໍ່ໄດ້ຮັບປະໂຫຍດຈາກການເຕີບໂຕນີ້ຢ່າງເຕັມທີ່. ໃນເສດຖະກິດດິຈິຕອນ, ລະບົບການແຈກຢາຍຜົນປະໂຫຍດຍັງມີຂໍ້ຈຳກັດຫຼາຍຢ່າງ. ຂໍ້ມູນສ່ວນບຸກຄົນ ເຊິ່ງເປັນຊັບສິນດິຈິຕອນທີ່ສຳຄັນທີ່ສຸດ, ບໍ່ໄດ້ຮັບການປະເມີນມູນຄ່າ ແລະແຈກຢາຍຢ່າງຍຸດຕິທຳ; ແຮງງານແພລດຟອມດິຈິຕອນບໍ່ໄດ້ຮັບການຮັບປະກັນລາຍໄດ້ຂັ້ນຕ່ຳ ແລະສະຫວັດດີການທາງສັງຄົມທີ່ສອດຄ່ອງກັບຄຸນຄ່າທີ່ພວກເຂົາສ້າງໃຫ້ກັບແພລດຟອມດິຈິຕອນ.

ລັກສະນະສຳຄັນ ແລະ ທ່າອ່ຽງໃນການປັບໂຄງສ້າງກຳລັງການຜະລິດ
ແລະ ການພົວພັນການຜະລິດໃນຫວຽດນາມ ໃນຍຸກດິຈິຕອນ

ໃນຊຸມປີມໍ່ໆມານີ້, ກຳລັງການຜະລິດ ແລະ ການພົວພັນການຜະລິດໃນຫວຽດນາມໄດ້ຜ່ານຂະບວນການປັບໂຄງສ້າງຢ່າງເລິກເຊິ່ງ ແລະການຫັນປ່ຽນນີ້ສະທ້ອນໃຫ້ເຫັນຢ່າງຊັດເຈນໃນລັກສະນະເດັ່ນ ແລະທ່າອ່ຽງຫຼັກສາມປະການດັ່ງນີ້.

ທີໜຶ່ງ, ການປ່ຽນແປງໂຄງສ້າງກຳລັງການຜະລິດໄປສູ່ການຫັນເປັນດິຈິຕອນ ແລະການພັດທະນາຄວາມຮູ້. ລະດັບເຕັກໂນໂລຊີ, ໂດຍສະເພາະເຕັກໂນໂລຊີດິຈິຕອນ, ໄດ້ກາຍເປັນປັດໄຈສຳຄັນທີ່ກຳນົດຜະລິດຕະພາບແຮງງານ ແລະຄວາມສາມາດແຂ່ງຂັນຂອງຊາດ. ຂະໜາດເສດຖະກິດດິຈິຕອນຂອງຫວຽດນາມໃນປີ 2024 ກວມເອົາປະມານ 18,3% ຂອງຜະລິດຕະພັນລວມພາຍໃນປະເທດ (GDP) ໂດຍມີອັດຕາການເຕີບໂຕຕໍ່ປີເກີນ 20% ເຊິ່ງສູງກວ່າອັດຕາການເຕີບໂຕຂອງ GDP ໂດຍລວມເຖິງສາມເທົ່າ ແລະ ຈັດຢູ່ໃນກຸ່ມທີ່ມີອັດຕາການເຕີບໂຕໄວທີ່ສຸດໃນອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້. ການຄ້າອີເລັກໂທຣນິກຂາຍຍ່ອຍບັນລຸປະມານ 25 ຕື້ໂດລາສະຫະລັດ, ເພີ່ມຂຶ້ນເກືອບ 20% ເມື່ອທຽບກັບປີກ່ອນ. ການຊຳລະເງິນແບບບໍ່ໃຊ້ເງິນສົດມີອັດຕາການເຕີບໂຕຫຼາຍກວ່າ 50% ຕໍ່ປີ ເຊິ່ງນຳໜ້າອາຊຽນ⁽⁴⁾. ບັນດາຂົງເຂດເສດຖະກິດດິຈິຕອນ ເຊັ່ນ: ການຄ້າອີເລັກໂທຣນິກ, ການເງິນດິຈິຕອນ, ການຂົນສົ່ງອັດສະລິຍະ ແລະ ເຕັກໂນໂລຊີການເງິນ (fintech) ກຳລັງສ້າງ "ເຂດຂັບເຄື່ອນ" ໃໝ່ໃຫ້ແກ່ການເຕີບໂຕ.

ທີສອງ, ການປັບໂຄງສ້າງການພົວພັນການຜະລິດສະທ້ອນໃຫ້ເຫັນເຖິງຄວາມແຕກຕ່າງໃໝ່ໆ ໃນດ້ານກຳມະສິດ, ການຈັດຕັ້ງຄຸ້ມຄອງ ແລະ ການແຈກຢາຍ. ຮູບແບບກຳມະສິດປັດໄຈການຜະລິດມີຄວາມຫຼາກຫຼາຍຫຼາຍຂຶ້ນເລື້ອຍໆ, ບໍ່ພຽງແຕ່ກຳມະສິດຂອງລັດ ຫຼືກຳມະສິດເອກະຊົນເທົ່ານັ້ນ, ແຕ່ຍັງລວມເຖິງຮູບແບບໃໝ່ໆ ເຊັ່ນ ຊັບສິນທາງປັນຍາ, ການກຳມະສິດຂໍ້ມູນ, ການຖືຫຸ້ນສ່ວນ, ການໃຊ້ແພລດຟອມການແບ່ງປັນ, ແຮງງານທີ່ຍືດຫຍຸ່ນ ແລະ ບັນດາຮູບແບບການຈັດຕັ້ງທີ່ບໍ່ແມ່ນແບບດັ້ງເດີມ ເຊັ່ນ ບລ໊ອກເຊນ ຫຼື ອົງການອິດສະລະແບບກະຈາຍອຳນາດ (DAO). ຂະບວນການຈັດຕັ້ງການຜະລິດຜ່ານແພລດຟອມດິຈິຕອນເຮັດໃຫ້ການພົວພັນແຮງງານມີຄວາມຍືດຫຍຸ່ນຫຼາຍຂຶ້ນ, ມີໄລຍະເວລາສັ້ນ ແລະບໍ່ເປັນທາງການ ເຊິ່ງກໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມຈຳເປັນຮີບດ່ວນໃນການປ່ຽນແປງໃໝ່ສະຖາບັນກົດໝາຍ, ນະໂຍບາຍປະກັນສັງຄົມ ແລະ ການຄຸ້ມຄອງແຮງງານ.

ທີສາມ, ການປະຍຸກໃຊ້ຜົນສຳເລັດທາງວິທະຍາສາດ ແລະ ເຕັກໂນໂລຊີທີ່ກ້າວໜ້າ ເຊັ່ນ ຂໍ້ມູນຂະໜາດໃຫຍ່ (big data), ປັນຍາປະດິດ (AI), ການປະມວນຜົນແບບຄລາວດ໌, ເຕັກໂນໂລຊີຊີວະພາບ, ຫຸ່ນຍົນແລະລະບົບອັດຕະໂນມັດ ແລະ ອິນເຕີເນັດຂອງສັບພະສິ່ງ (IoT) ນຳໄປສູ່ການກໍ່ຕົວຂອງຮູບແບບໃໝ່ຂອງກຳລັງການຜະລິດ. ປັດໄຈເຫຼົ່ານີ້ບໍ່ພຽງແຕ່ເປັນເຄື່ອງມືການຜະລິດເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ຍັງກາຍເປັນປັດໄຈການຜະລິດສູນກາງ, ແມ່ນແຕ່ຄອບງຳບັນດາຂະແໜງການໃໝ່. ໂດຍສະເພາະ, ຂໍ້ມູນເຊິ່ງກ່ອນໜ້ານີ້ບໍ່ໄດ້ຖືກຖືວ່າເປັນປັດໄຈການຜະລິດ, ປະຈຸບັນໄດ້ກາຍເປັນ "ແຫຼ່ງເຊື້ອເພີງ" ທີ່ສຳຄັນສຳລັບເສດຖະກິດດິຈິຕອນ. ຫວຽດນາມໄດ້ປະກາດໃຊ້ຍຸດທະສາດຂໍ້ມູນແຫ່ງຊາດ, ຜ່ານກົດໝາຍຂໍ້ມູນ, ກົດໝາຍຄຸ້ມຄອງຂໍ້ມູນສ່ວນບຸກຄົນ ແລະ ກົດໝາຍອຸດສາຫະກຳເຕັກໂນໂລຊີດິຈິຕອນ ແລະ ສ້າງຕັ້ງສູນຂໍ້ມູນແຫ່ງຊາດ ເຊິ່ງສະແດງໃຫ້ເຫັນເຖິງບົດບາດຍຸດທະສາດຂອງຂໍ້ມູນໃນໂຄງສ້າງການຜະລິດສະໄໝໃໝ່ (ຍັງມີຕໍ່)  

--------------------------------------------

 (1) ສຈ. ປອ. ໂຕເລິມ: “ການຫັນເປັນດິຈິຕອລ - ແຮງຂັບເຄື່ອນທີ່ສຳຄັນສຳລັບການພັດທະນາກຳລັງການຜະລິດ ແລະປັບປຸງບູລະນະການພົວພັນການຜະລິດ ແລະ ນຳພາປະເທດເຂົ້າສູ່ຍຸກໃໝ່”, ວາລະສານກອມມູນິດອີເລັກໂຕຣນິກ, ອອກວັນທີ 25 ກໍລະກົດ 2025, https://www.tapchicongsan.org.vn/media-story/-/asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/chuyen-doi-so-dong-

(2) ກ.ມາກ ແລະ ຟ.ອັງແກນ: ນິພົນຄົບຊຸດ, ສພຈ. ສື້ເຖິ້ດ, 2011, ເຫຼັ້ມ 1, ໜ້າ 21

(3) ຮວ່າງ ຢາງ: ຫວຽດນາມຢູ່ອັນດັບທີ 5 ໃນກຸ່ມປະເທດອາຊຽນໃນດັດຊະນີຄວາມພ້ອມດ້ານປັນຍາປະດິດລະດັບໂລກ, ໜັງສືພິມອີເລັກໂຕຣນິກຂອງລັດຖະບານ, ອອກວັນທີ 25 ກໍລະກົດ 2025, https://baochinhphu.vn/viet-nam-xep-thu-5-trong-asean-ve-chi-so-san-sang-ai-toan-cau-102240116173427249.htm

(4) ຮ່າ ວັນ: ເສດຖະກິດດິຈິຕອນຂອງຫວຽດນາມກຳລັງເຕີບໂຕໄວທີ່ສຸດໃນພາກພື້ນ, ໜັງສືພິມເອເລັກໂຕຣນິກຂອງລັດຖະບານ. ອອກວັນທີ 25 ກໍລະກົດ 2025